Nỗi lo khi AI tạo nên ‘cuộc cách mạng tự chủ’

Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF 2026) diễn ra ở Davos ngày 19-23/1, AI nằm ở vị trí trung tâm của chương trình nghị sự toàn cầu, len lỏi vào hầu hết cuộc thảo luận, sánh ngang tầm quan trọng với các vấn đề nóng truyền thống như thuế quan thương mại, cạnh tranh quốc tế và căng thẳng địa chính trị.

Trong đó, các chính phủ, doanh nghiệp và giới học thuật cùng nhấn mạnh AI đã chuyển từ giai đoạn thử nghiệm sang triển khai ở quy mô quốc gia và liên ngành, kéo theo nhu cầu cấp thiết về hạ tầng tính toán, năng lượng, dữ liệu và nhân lực. Thông điệp xuyên suốt là AI không phải câu chuyện tương lai, mà đang trở thành yếu tố định hình lại năng suất, chuỗi giá trị và thị trường lao động năm nay. Tuy vậy, sự phát triển cũng đặt ra yêu cầu các quốc gia sớm xác lập khung quản trị, chuẩn mực đạo đức và hợp tác quốc tế để kiểm soát rủi ro.

AI và sự tự chủ

Ba năm sau khi ChatGPT ra mắt và tạo nên cơn sốt, tác động của AI nói chung đến môi trường làm việc trở nên rõ ràng. Tại WEF 2026, một số doanh nghiệp cho biết đã sử dụng AI để phân loại hợp đồng pháp lý, phát hiện sai lệch tài chính và cấu hình lại cách quản lý nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe… Tùy từng cấp độ, các chuyên gia đánh giá AI đang có sự tự chủ nhất định.

“Trên một số lĩnh vực công nghiệp, AI đem lại lợi ích khi cho phép nhân viên hoàn thành nhiệm vụ nhanh chóng và chính xác hơn”, Nathan Jokel, Phó chủ tịch phụ trách Chiến lược và Liên minh doanh nghiệp của Cisco, nhận xét. “Tuy nhiên, phần lớn cơ hội còn ở phía trước. Sự chuyển đổi lớn nhất sẽ đến khi các tổ chức thiết kế lại quy trình làm việc từ đầu xoay quanh AI và đầu tư kỹ năng này cho đội ngũ của họ”.

Satya Nadella, CEO của Microsoft, nhấn mạnh công nghệ này không còn là làn sóng, thay vào đó đã “khuếch tán” trí tuệ vào mọi ngóc ngách đời sống kinh tế. Ông đánh giá AI với các “tác nhân” (agent) đang bước vào kỷ nguyên của tự chủ – những thực thể nhận mục tiêu phức tạp, tự lập kế hoạch, tự điều phối và liên tục làm việc đến khi hoàn thành.

Trong khi đó, tỷ phú Elon Musk hình dung sự tự chủ của AI ở cấp độ cao hơn. Ông dự đoán siêu trí tuệ AGI sắp có mặt và tăng sức mạnh khi kết hợp với robot hình người. “Chúng ta có thể thấy trí tuệ nhân tạo thông minh hơn bất kỳ con người nào vào cuối năm nay, không muộn hơn năm sau”, Musk cho biết tại WEF 2026.

Ông dự đoán AI có thể thay thế lao động con người và “thông minh hơn toàn bộ nhân loại cộng lại” vào giai đoạn cuối thập niên tới, khi số lượng robot nhiều hơn con người và AI định hình nền kinh tế. Trong tương lai gần, “mọi người đều có robot” và hưởng sự sung túc khi AI và robot hình người giải quyết vấn đề nghèo đói, mang lại mức sống cao hơn.

Tương tự, giáo sư Yuval Noah Harari, tác giả cuốn Sapiens: Lược sử loài người và Nexus, khẳng định: “AI không chỉ là công cụ đơn thuần. Nó là một tác nhân. Nó có thể tự học hỏi, tự thay đổi và tự đưa ra quyết định”.

Những lo ngại

Ông Harari nêu ba đặc điểm AI khác biệt so với các công cụ trước đây. Thứ nhất, nó rất chủ động, có thể học hỏi, thích nghi và hành động mà không cần chờ đợi hướng dẫn từng bước từ con người. Thứ hai, nó mang tính sáng tạo, có thể “phát minh ra dao mới”, từ đó dần mất kiểm soát nếu không quản lý. Thứ ba, cũng đáng lo ngại nhất, là AI có thể nói dối và thao túng.

“Bốn tỷ năm tiến hóa đã chứng minh bất cứ thứ gì muốn tồn tại đều học cách nói dối và thao túng”, Harari nói. “Bốn năm qua đã chứng minh rằng các tác nhân AI bắt đầu có ý chí sinh tồn và chúng đã học được cách nói dối”.

Ông cũng lấy ví dụ với hình ảnh con dao: “Bạn làm gì với con dao đó do bạn quyết định, nhưng AI là một con dao mà chính nó có thể tự quyết định xem nên cắt salad hay làm hại con người”.

Trong khi đó, theo Demis Hassibis, Giám đốc Google DeepMind, khi AI trở nên mạnh mẽ và tự làm được nhiều việc, sẽ có những công việc mới, ý nghĩa hơn được tạo ra, nhưng thị trường cũng có nguy cơ rơi vào “tình trạng chưa từng có tiền lệ”, như thiếu việc làm, con người thiếu mục đích sống… và điều này có thể xảy ra trong vòng 5-10 năm tới. Ông kêu gọi cần có sự hiểu biết quốc tế và tiêu chuẩn an toàn tối thiểu, thậm chí phát triển AI với tốc độ chậm hơn một chút để “làm đúng vì lợi ích của xã hội”.

Yoshua Bengio, nhà khoa học máy tính người Canada và là một trong những “bố già AI”, cảnh báo các hệ thống hiện nay được huấn luyện “quá sát với con người”. “Nhiều người có niềm tin sai lầm rằng đến một ngày AI sẽ giống con người. Họ muốn chúng thông minh hơn, thậm chí trông giống chúng ta, nhưng không rõ liệu điều đó có tốt hay không”, Bengio nói. “Nhân loại đã phát triển nhiều loại chuẩn mực và tâm lý để tương tác với người khác. Nhưng AI thực chất không phải là con người”.

Trong khi đó, một số chuyên gia có cái nhìn lạc quan hơn. Munjal Shah, nhà đồng sáng lập kiêm CEO Hippocratic AI, nói AI chưa thể thay thế con người, mà dừng ở mức độ hỗ trợ, nhưng với quy mô khổng lồ. Ví dụ, hệ thống AI gọi điện cho hàng nghìn người trong đợt nắng nóng, hướng dẫn họ đến địa điểm mát mẻ và đưa ra lời khuyên về sức khỏe.

Kian Katanforoosh, nhà sáng lập kiêm CEO công ty AI Workera, cũng nêu quan điểm: “Cá nhân tôi không thích gọi trợ lý AI là ‘nhân viên’ hay ‘đồng nghiệp’. AI giỏi thực hiện nhiệm vụ, chứ không phải toàn bộ công việc. Ngược lại, con người thực hiện hàng trăm nhiệm vụ cùng lúc. Các dự đoán AI sẽ thay thế công việc cho đến nay vẫn sai”.

Trong khuôn khổ WEF 2026, các chuyên gia cũng bàn về việc thống nhất các điều luật AI trong bối cảnh chưa có một khung pháp lý cụ thể. Marc Benioff, nhà đồng sáng lập kiêm CEO Salesforce, dẫn các số liệu cho biết tại Mỹ có tới 1.200 dự luật liên quan đến trí tuệ nhân tạo đang được xem xét tại các bang. Ông cho rằng “nỗ lực điều chỉnh AI một cách độc lập, riêng rẽ” không thể thúc đẩy đổi mới và kìm hãm tăng trưởng.

Theo ông Hagemann Snabe, Chủ tịch Siemens, thay vì cố gắng điều chỉnh các trường hợp sử dụng trí tuệ nhân tạo, chẳng hạn Đạo luật AI mà Liên minh châu Âu (EU) đã thực hiện, các chính phủ cần đưa ra quy định rộng rãi về việc AI phải tuân thủ các giá trị của con người. “Luật quan trọng nhất để đảm bảo điều này là cấm các mô hình kinh doanh AI dựa trên quảng cáo”, ông nói. “Các mô hình AI quảng cáo sẽ thúc đẩy các công ty tối ưu hóa tương tác, dẫn đến hậu quả tiêu cực với sức khỏe tâm thần – vấn đề đã thấy từ mạng xã hội, thậm chí sẽ còn tồi tệ hơn nhiều”.

Bảo Minh